ورود به دنیاى ذهن و خلاقیت، در حقیقت نگاهى به اوجگاه هنرنمایى خداوند، در موجودى به نام انسان است. خداوند حکیم در خلقت انسان، هنرهایى رقم زده است که گاه توسط پزشکان و گاه توسط کاوش گران روان و هنرمندان، کشف و عرضه و مورد اشاره و تحلیل قرار گرفته است.

دنیاى ذهن از این مقوله هاست؛ قابل رؤیت نیست؛ ولى قابل توصیف، تحلیل و شناسایى است و دنیاى علم و کاروان اندیشه بشرى، بعد از ایجاد رشته هاى متعدد و متنوع، به آن دست یازیده که یکى از این عوالم و دانش هاى جدید، دنیاى روان شناسى است. سعى شده است تا در این مقاله، به این بحث پرداخته شود.

هوش و قواى ذهنى از هوش کلامى شروع مى شود و تا هوش طبیعى گسترش مى یابد.

فردى به نام گاردنر (1683 تا 2002م.) مطالعات وسیعى بر روى هوش انجام داد و دیگران نیز روى نظریه او کار کرده اند.

او معتقد به وجود هشت نوع هوش است که در ذیل با این هشت هوش و حتى مشاغلى که این هوش ها در آنها نقطه قوت است (نه قطعیت و حتمیت) آشنا مى شویم.


1. هوش و مهارت هاى کلامى 

این هوش و قواى ذهنى، شامل توانایى تفکر کلامى و استفاده از زبان براى بیان منظورهاست؛
یعنى افرادى که بتوانند از کلام، در گستره وسیعى، جهت تبیین مقاصد و استدلالات خود استفاده نمایند. کلام، تراوشات ذهنى را به اصوات تبدیل مى کند و بسیارى از متکلمان هم زیبا مى گویند؛ هم زیبا مى نویسند و هم زیبا تحلیل مى کنند.

از صدرالدین شیرازى (فیلسوف متأخر اسلامى) سؤال شد که تفاوت پیامبران و فیلسوفان چیست؟

او جواب داد «پیامبر آن کسى است که با کشتى وحى، انسان ها را از یک طرف اقیانوس ناآرام زندگى و حیات، به طرف دیگر مى برد و فیلسوف و دانشمند تلاش دارد تا به واسطه نیرو و قواى ذهنى و فکرى خود مردم را تنها از یک طرف ساحل به طرف دیگر ساحل برساند».

افراد نمونه اول در مشاغل مختلفى مانند: مؤلفان، روزنامه نگاران، سخنوران، مبلغان دینى، سخنرانان پرشور و حتى مدرسان و استادان موفق در ارتباط کلامى وجود دارند.

گاهى حتى در بین کم سوادان پیرامون ما نیز چنین افرادى یافت مى شوند که قدرت کلامى فوق العاده اى دارند.


2. هوش و مهارت ریاضى 

این گونه افراد، داراى قدرت و توانایى انجام عملیات ریاضى اند. این مهارت به استدلال و درک روابط عددى و منطق اعداد، اشکال، فضاى هندسى و ریاضى ذهنى منتهى مى شود.

دقت، سرعت، درک هاى فراشناختى و استدلال هندسى و ریاضى در این افراد بسیار بالاست.
مشاغل مورد توجه و یا مناسب این افراد، عبارتند از: مهندسى، حسابدارى، دانشمندى و نظریه پردازى.


3. هوش و مهارت فضایى 

افرادى که داراى مهارت فضایى اند، کسانى هستند که توانایى تفکر سه بعدى را دارند. از این رو به خوبى در تحصیل موقعیت یا شرایط فیزیکى و فضایى، پشت ترکیب ها را مى بینند. مشاغلى مورد توجه یا مناسب این افراد، عبارتند از: معمارى، نقاشى، ملوانى و....


4. هوش و مهارت بدنى - جنبشى 

این افراد داراى روحیه جنبشى و عدم سکون و تحرک زیاد و دستکارى اشیا و ابزار و محیط فیزیکى پیرامون خود مى باشند و اصطلاحاً با ابزار و وسایل فیزیکى پیرامون مأنوس مى باشند و داراى تبحر جسمى اند.
مشاغل مورد علاقه و مناسب این افراد عبارتند از: جراحى، صنعت گرى، هنرهاى زیبا و تئاترهاى پرتحرک و ورزش.


5. هوش موسیقیایى 

این دسته از افراد نسبت به اصوات و صداها و زیر و بم بودن آهنگ ها حساس هستند. ریتم و تن صداها را مى شناسند و دقت فوق العاده اى در تشخیص صداهاى مختلط دارند.
مشاغل و حرفه هاى گرایشى یا مورد علاقه این افراد، عبارتند از: آهنگ سازى، موسیقى، نکته سنجى و نقادى.


6. هوش و مهارت میان فردى 

این رشته از افراد، توانایى بالایى در درک دیگران، تیپ شناسى، قرائت ذهن از حالات و سکنات افراد و ایجاد ارتباط و تعامل مثبت و مؤثر با دیگران را دارند و حتى در زندگى خصوصى و زناشویى موفق ظاهر مى شوند و در تربیت عاطفى فرزندان نیز موفق مى باشند.
مشاغل گرایشى یا مورد علاقه این افراد، عبارتند از: معلمى، روان شناسى، روان کاوى، بهداشت روانى، مشاوره و....


7. هوش و مهارت درون فردى 

این مهارت در افرادى است که توانایى فهم خود را دارند؛ یعنى اهل غور و تفحّص در خویش هستند و بیشتر جست وجو گر درون خویشند.
مشاغل مورد علاقه و یا توصیه شده به این افراد، عبارتند از: الهیات، روان شناسى و انسان شناسى.


8. هوش و مهارت طبیعى 

توانایى مشاهده الگوهاى طبیعت، فهم نظام هاى طبیعى و مصنوعى ساخته انسان و غور در طبیعت بى جان و جان دار، ویژگى هاى این گونه افراد است.

مشاغل و علایق این گونه افراد، عبارتند از: کشاورزى، گیاه شناسى، بوشناسى، نقاشى چشم اندازها و هر نوع کار مربوط به طبیعت.
نباید فراموش کنیم که بسیارى از افراد از تمامى هوش هاى هشت گانه و قواى ذهنى بهره دارند؛ اما گاهى بعضى افراد در برخى هوش ها قوى تر و در برخى ضعیف ترند و نباید فراموش کنیم که اغلب افراد ترکیبى از این هوش هاى چندگانه اند.

نکته دیگر این که داشتن استعداد و هوش یا قواى ذهنى در این نوع خاص، باعث گرایش به کارهاى مشابه، موازى یا جایگزین نیز مى شود.
بسیارى از افرادى که به معمارى گرایش داشته اند و داراى هوش فضایى اند، گاهى به هنر و خصوصاً سینما و فیلم سازى کشیده مى شوند که این تفکرى چند بعدى است و دقیقاً با مهارت و هوش فضایى هماهنگى دارد. در جامعه ما نیز این افراد زیادند. شهید آوینى، داود میرباقرى و... نمونه هایى از این افرادند.

مهارت هاى طبیعى، آخرین اضافات گاردنر به نظریه هوش هاى متعدد است. گرى لارسون، کاریکاتوریست مشهور، مهارت هاى طبیعى بى نظیرى دارد. لارسون در دوران کودکى اش علاقه وافرى به علم و طبیعت داشت؛ ولى به جاى آن که به دنبال این رشته برود، علاقه اش را در کاریکاتورهایش بروز داد و جالب این که گواه مهارت هاى طبیعى لارسون این است که زیست شناسان نام برخى از گونه هاى جانورى را از کاریکاتورهاى او گرفته اند.
نکته حائز اهمیت این است که گر چه او فعالیت جایگزینى را انتخاب کرد، اما ذوق تخصصى او باعث خلق آثار مى شد که گرایش به هوش او داشت و استفاده کنندگان از آثارش نیز بیان گر این موضوع مى باشند.

گاردنر معتقد است که آرامش، مطالعه آثار ارزشمند و منطقى، فلسفى، ادبى، بالنده و دورى از آثار مخرب و تعدیل لذت ها، ظهور و بروز این قواى ذهنى، استعدادها و هوش ها را دو چندان مى کند.

همچنین طى تحقیقات گاردنر صدمه مغزى، به این هوش ها آسیب مى رساند. هر یک از این هوش ها، مستلزم وجود مهارت هاى شناختى خاصى هستند و هر یک در آدم هاى سرآمد و عقب ماندگان ذهنى یا مبتلایان به گوشه گیرى، برجسته مى شوند.
اخیراً در آموزش هاى مدرسه اى و دانشگاهى به نظریه گاردنر توجه شده و برنامه آموزشى و آزمایش طرح طیف مهارت ها و توانمندى هاى ذهنى با این ایده شروع مى شود که هر دانش آموزى در یک یا چند حوزه، توانمندى بالایى دارد.