روانشناسی علم زندگی

زندگی باید کرد، گاه با یک گل سرخ، گاه با یک دل تنگ... گاه باید رویید در پس این باران... گاه باید خندید بر غمی بی پایان... زندگی باوری می خواهد، آن هم از جنس امید... که اگر سختی راه به تو یک سیلی زد! یک امید قلبی به تو گوید که خدا هست هنوز..
 
اهداف واقعیت درمانی
ساعت ٩:٢۱ ‎ق.ظ روز دوشنبه ٢٥ فروردین ۱۳٩۳ : توسط : آسمان ها

واقعیت درمانی، شیوه ای است مبتنی بر عقل سلیم و درگیری عاطفی که در آن بر واقعیت، قبول مسئولیت، شناخت امور درست و نادرست و ارتباط آنها با زندگی روزمره فرد تاکید می شود. اساس نظریه واقعیت درمانی، بر هویت و چگونگی تشکیل و تغییر آن قرار دارد. هویت، مجموعه خصوصیات فردی است که در "من" خلاصه شده و ابعاد فیزیکی، اجتماعی و روانی دارد که در تشکیل آن خانواده، جامعه و عوامل ارثی و فیزیکی تاثیر بسزایی دارند.


 امکان تغییر در واقعیت‌درمانی

  واقعیت درمانگران، معتقدند که رفتار ناسازگار می تواند تغییر یابد و مردم می‌توانند با دیگران درگیر شوند. کسانی که به مشاور مراجعه می کنند، در جستجوی تغییر هستند زیرا انکار آنها از واقعیت، از "خوددرگیری" و از بی‌مسئولیتی، درد آنها را تسکین نداده است.

  ویلیام گلاسر، می گوید که مردم می خواهند خود را موفق و مسئول ببینند و از روابط میان‌فردی معنی دار لذت ببرند. رنج بردن را که مربوط به هویت شکست است، بدون تغییر هویت نمی توان از بین برد. تنها مراجع می تواند خود را خوشحال سازد و این کار زمانی صورت می‌گیرد که مراجع علاقمند به روبرو شدن با واقعیت و پذیرفتن مسئولیت باشد. 2

 اهداف واقعیت درمانی

  هدف کلی واقعیت درمانی این است که به انسان‌ها کمک کنیم نیاز روان‌شناختی خویش را به تعلق خاطر، قدرت، آزادی و تفریح را مسئولانه و به نحو رضایت بخشی ارضاء کنند. مشاور، به کمک مراجع میزان ارضای نیازهای مراجع را می سنجد و مشخص می کند که برای ارضای آنها چه تغییراتی باید روی دهد. به نظر گلاسر، هرچه شدت نشانه بیشتر باشد، ناتوانی مراجع در ارضای نیازهایش بیشتر است. گلاسر، تاکید می ورزد که انسان‌ها باید مسئولانه رفتار کنند و مانع ارضای نیازهای دیگران نشوند.

  واقعیت درمانی، با رویکردی تربیتی به مراجعان کمک می کند نیازهایشان را موثرتر ارضاء کنند. مشاور، سعی می کند بفهمد خواسته های مراجع چقدر واقع بینانه اند و آیا رفتارش(عمل، تفکر، احساس و فیزیولوژی) به او در تحقق خواسته هایش کمک می کنند. این مراجعان هستند که خواسته هایشان را تعیین می کنند نه مشاوران. مشاوران، به مراجعان کمک می کنند رفتارها و نیازهای کلی خود را بسنجند و راه هایی برای ارضای نیازهای خود بیابند. 3

 راهبردهای عملی واقعیت درمانی

  واقعیت درمانی، یک نظام روان درمانی فن گرا نیست. گلاسر، معتقد است یادداشت‌برداری، ضبط کردن صدا و مشاهده جلسات از پشت آینه یکطرفه به درمانگران تازه کار کمک چندانی نمی کند، مگر آنکه تجربه هایی در زمینه روان‌درمانی داشته باشند. با این حال، واقعیت درمانگرها از بعضی از فنون روان‌درمانی بیشتر استفاده می کنند؛ این فنون عبارتند از:

 1. سوال  کردن

  سوالات، نقش مهمی در اکتشاف رفتار کلی، ارزیابی آنچه انسان ها انجام می‌دهند و تدوین برنامه های خاص، ایفا می کنند. سوالات به چهار شیوه به واقعیت درمانگرها کمک می کنند:

·        ورود به دنیای مراجعان،

·        جمع‌آوری اطلاعات،

·        دادن اطلاعات،

·        کمک به مراجعان برای کنترل بیشتر زندگیشان.

   واقعیت درمانگرها، با سوالات مکرر و پشت سر هم خود به مراجعان کمک می‌کنند تا بفهمند واقعا چه می­خواهند. همچنین از مراجعان در مورد آنچه انجام می دهند و نیز برنامه هایشان سوال می کنند. واقعیت درمانگرها با این سوالات، دنیای درونی مراجعان را (خواسته ها، نیازها و ادراک های آنان) درک می کنند. 4

 2. مثبت بودن

  واقعیت درمانگرها، درباره برنامه ریزی و ارائه رفتارهای مثبت و سازنده صحبت می کنند، توجه خود را معطوف چنین رفتارهایی می سازند و نیز این‌گونه رفتارها را تقویت می کنند. با بحث و گفتگو کردن درباره مصیبت‌های مددجو نمی توان موجباتی را فراهم ساخت تا مددجو تفکر یا رفتار بهتری داشته باشد. درمانگر باید راهبردهای تسهیل کننده ای را به‌کار بگیرد و ضمن پذیرش این مطلب که مددجو واقعا درگیر احساس بدبختی(افسردگی، مغلوب‌شدگی، نومیدی و درماندگی) شده است، او را تشویق کند تا الگوی فکری منفی خود را تغییر دهد و با توجه به اصل "همین‌جا و هم‌اکنون"، فکرش را معطوف موضوعی سازنده و مثبت سازد. 5

 3. شوخی

  چون واقعیت درمانگر، درگیری دوستانه ای با مراجع دارد، طبیعی است که گاهی به شوخی متوسل شود. آنها گاهی به خود فرصتی برای خندیدن می‌دهند و با این کار خویش، مراجعان را نیز به خندیدن وامی دارند. این عمل باعث می شود ناامیدی مراجعان کاهش یابد. چون طبق نظریه واقعیت درمانی، تفریح یک نیاز بنیادی است، گاهی باید آن را در حین درمان قدری برطرف کرد. درمانگر و مراجع با شوخی، توازنی در قدرت ایجاد و نیاز خودشان به تفریح را برطرف می‌کنند. شوخی نیاز به تعلق خاطر را نیز ارضاء می کند؛ البته شوخی نباید تصنعی و اجباری باشد. 6

 4. فنون تناقضی

  در واقعیت درمانی، برنامه ریزی و متعهد کردن مراجعان نسبت به برنامه ها به‌طور کلی مستقیم انجام می شود. اما گاهی مراجعان در برابر اجرای برنامه ها مقاومت نشان می دهند. در فنون تناقضی، دستورالعمل های متناقضی به مراجعان داده می شود. به این صورت که هر یک از راه هایی که درمانگر پیشنهاد می کند، نتیجه مثبتی به بار می آورند. مثلا به مراجعانی که وسواس اشتباه نکردن در کار دارند، یاد می دهند اشتباه کنند. اگر مراجع آن‌گونه که درمانگر گفته اشتباه کند، روی مشکلش کنترل پیدا کرده است. اگر هم در برابر پیشنهاد مشاور مقاومت کند، مقاومتش کنترل و رفع خواهد شد. فنون تناقضی غیرمنتظره و دشوارند. 7

 5. مواجه سازی

  از آنجا که در واقعیت درمانی نسبت به مسئولیت مددجو و عدم پذیرش هیچ‌گونه عذر و بهانه از طرف او، تاکید می شود؛ بنابراین، می توان این انتظار را نیز داشت که در این رویکرد نسبت به استفاده از فن مواجه سازی به عنوان یک راهبرد ضروری و اثربخش، تاکید شود. درمانگری که مددجو را به شیوه ای یاری‌دهنده و غیرتنبیهی با شرایط، موقعیت یا محرک خاصی مواجه می سازد، باید از توانایی‌های لازم برای متمرکز کردن ذهن خود، مراقبت کردن از مددجو و نیز به حد صفر نزدیک ساختن میزان عذر و بهانه ها یا غیرمسئول بودن‌های مددجو، برخوردار باشد. مواجه سازی همراه با مراقبت، می تواند این اعتقاد را در مددجو تقویت کند که درمانگر برای وی ارزش قایل است. مواجه‌ساختن مددجو با عذر و بهانه ها، توضیحات یا دلیل تراشی‌ها، لازمه سوق دادن وی در جهت رفتار مسئول است. عمل مواجه سازی باید در رابطه با واقعیت رفتار کنونی مددجو انجام گیرد و نه احساس‌های شخصی و هیجان‌هایی که درمانگر در رابطه با مددجو تجربه می کند.

  در به‌کارگیری فن مواجه سازی از نوع اول، هر چند درمانگر توجه خود را معطوف تواناتر ساختن مددجو برای انتخاب و عمل منطقی می سازد، اما در این موقع رفتار مددجوست که مورد خطاب درمانگر قرار می گیرد و نه خودمختاری، تمامیت یا ارزش شخصی وی. اما در نمونه دوم، احتمال اینکه مددجو احساس بدی را پیدا کند و توجهش نیز معطوف رفتارهای غیرمنطقی خود نشود، زیاد است. 8

 انواع تعارض ها

  گلاسر می گوید که به‌طور کلی دو نوع تعارض وجود دارد: تعارض واقعی و تعارض کاذب. تعارض واقعی، در نتیجه تلاش برای تغییر رفتار اشخاصی به وجود می آید که چون وضعیت کنترل آنان را راضی نمی کند، بنابراین نمی­خواهند تغییر کنند. در این موارد، به آن دلیل شخص تحت فشار روانی قرار می گیرد که هر چند به‌طور مکرر می­کوشد تا تعارض خود را حل کند، اما توفیقی حاصل نمی‌کند و نمی تواند کاری را انجام دهد. توصیه گلاسر برای کاهش فشار روانی فرد در این موارد آن است که او:

·        کاری را انجام ندهد،

·        انتخاب کند که غیرفعال باشد،

·        فقط به انتظار بنشیند.

   در دوره ای که شخص چنین رفتاری را در پیش می گیرد، ممکن است بعضی از جنبه های موقعیت تعارضی، خود­به خود و بدون آنکه در آن مداخله ای انجام گیرد، تغییر کند. اگر مددجو از جمله افرادی است که قادر به تحمل موقعیت تعارضی نیست، گلاسر توصیه دیگری برای او دارد و می گوید: او می تواند به جای تصمیم نگرفتن و ادامه دادن به حالت تعارضی خود، برای دوره معینی به انتخاب یکی از دو حالت یا راه حل بپردازد. در طی این مدت نیز مددجو چنان رفتار می کند که گویی در تلاش برای پاسخ دادن به این سوال که: اگر یکی از راه‌حل‌ها انتخاب شود، آیا ماهیت تعارض تغییر خواهد کرد یا خیر؟ تعارض را حل کرده است. حال، با توجه به اینکه در طی این مدت مددجو تا چه اندازه از نتایج تصمیم خود آگاهی پیدا می کند(پسخوراند)، می تواند تصمیم بگیرد:

·        به اقدام‌های قبلی خود ادامه دهد،

·        باید یک دوره آزمایشی را انتخاب کرده و به تجربه راه‌حل دیگر بپردازد،

·        یا اینکه گزینه سومی را برگزیند.

   گلاسر می گوید: بیشتر موقعیت‌هایی را که مردم تعارض آور تلقی می کنند، در واقع تعارض آور نیست و این نوع تعارض‌ها کاذب است. در این موقعیت‌ها، هر چند شخص می تواند با در پیش گرفتن رفتار خاصی، تعارض خود را حل کند، اما به دلیل آنکه نسبت به در پیش گرفتن چنین رفتاری تمایل نشان نمی دهد، بنابراین، تعارض‌هایش نیز ادامه پیدا می کند. 9

سنجش

  گلاسر، سنجش را یکی از راه های ایجاد تغییر در رفتار مراجع می داند. واقعیت‌درمانگرها غالبا از آزمون های عینی و فرافکن استفاده نمی کنند، بلکه در سنجش از فرم های گزارش مصاحبه یا فرم های خودارزیابی استفاده می کنند. آنها برای سنجش نیازها و خواسته های مراجعان ، تصاویر، رفتارهای کل یا انتخاب ها به بحث غیررسمی یا فرم های گزارش متوسل می شوند. مشاوران با پرسش در مورد خواسته مراجعان، هدف‌های درمان را مشخص کرده و به انگیزه مراجعان از درمان پی‌می برند.10

 

منابع:

 1.شفیع‌آبادی، عبدالله و ناصری، غلامرضا؛ نظریه‌های مشاوره و روان‌درمانی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1386، چاپ سیزدهم، ص 263.

 2.شیلینگ، لوئیس؛ نظریه‌های مشاوره، ترجمه خدیجه آرین، تهران، اطلاعات، 1386، چاپ ششم، ص 197.

 3.شارف، ریچارد اس؛ نظریه‌های روان‌درمانی و مشاوره، ترجمه مهرداد فیروزبخت، تهران، رسا، 1381، چاپ اول، ص 368.

 4.همان، ص 377.

 5. ساعتچی، محمود؛ نظریه‌های مشاوره و روان درمانی، تهران، ویرایش، 1379، چاپ اول، ص 167.

 6.شارف، ریچارد اس؛ نظریه‌های روان‌درمانی و مشاوره، پیشین، ص 378.

 7.همان، ص 379.

 8.ساعتچی، محمود؛ نظریه‌های مشاوره و روان‌درمانی، پیشین، ص 168.

 9.همان، ص 170.

 10.شارف، ریچارد اس؛ نظریه‌های روان‌درمانی و مشاوره، پیشین، ص 368.