اصطلاح نامه روانشناسی(ف،ق،ک،گ)

ابراهیم محمودزاده

« ف »


فرار ( گریز )                                                                            Escape

   در مراحل اول تکامل انسان ، برای رودررویی با استرس ، دستگاه عصبی خود کار یکی از این دو سایق را راه می انداخت : جنگ یا گریز (فرار ) .وقتی فرد در حالت استرس شدید شدید قرار می گرفت ، مثلاً زمانی که مجبور می شد با خرسی یا دشمنی قویتر از خود روبه رو شود ، تنها دو راه منطقی در پیش می گرفت ، جنگ یا گریز . در این شرایط ، اجداد ما به نیروهای فیزیولوژیک ، نیروهایی که به کمک دستگاه عصبی سمپاتیک فراهم می شود نیاز داشتند . در فرهنگ امروزی ، واکنش فرار یا مبارزه دستگاه عصبی خودکار یک واکنش غیر انطباقی به حساب می آید زیرا این واکنش تغییرات فیزیولوژیک ایجاد می کند که آنها نیز، به نوبه خود ، می توانند در دراز مدت برای سلامت جسمی و روانی مضر باشند ، بدین صورت که بیماریهای حاد مثل حمله های قبلی و سرطان به وجود آورند .           ( گنجی ، 1379 )

 

فرا شناخت                                                                 Metacognition

   فرا شناخت به معنای « شناسایی و دانش انسان نسبت به فرایند ها و تولیدات شناختی خود به کار رفته است .به عبارت ساده تر ، نگرش فرا شناختی به شناخت و آگاهی انسان از شناسایی ها و آگاهی های وی اطلاق می شودو سه مولفه دانش بیانی ( دانشی که با حقاق و اطلاعات سر و کار دارد ) ، دانش رویه ای ( دانش مشتمل بر عملیات و فعالیتهایی که برای انجام کار یا وظیفه انجام می گیرد و آن چگونه دانستن است ) و دانش بافتی و زمینه ای ( دانش که مربوط به دانستن چرایی ها در یک بافت و زمینه است ) جزء ابعاد اساسی فرا شناخت تلقی می گردند .

فلاول ( 1978 ،7 197، 1976) یکی از پایه گذاران و پیشگامان در امر مطالعه           فرا شناخت ، این تعریف را ارائه می دهد : فرا شناخت به دانش یک فرد در خصوص فرایند ها و تولیدات شناختی در مورد خود و مسایل مربوط به آن اطلاق می شود ؛ به عنوان مثال : من وقتی درگیر فرا شناخت ی شوم که توجه کنم در یا د گیری موضوع «الف » نسبت به موضوع«ب» مشکلات بیشتری دارم اگر این مشکل به من صد مه بزند کاملاً ضروری است که یادگیری موضوع «پ» را قبل از پذیرش به عنوان یک حقیقت کنترل نمایم .                                      ( قورچیان و همکاران ، 1378 )

   دانش فرا شناختی ما را یاری می دهدتا به هنگام یادگیری و دانستن امور ، پیشرفت خود را زیر نظر بگیریم . همچنین این دانش به ما کمک می کند تا نتایج تلاشهایمان را ارزیابی کنیم و میزان تسلط خود را بر مطالبی که خوانده ایم بسنجیم .برای اینکه نظام خبر پردازی با اثر بخشی کامل عمل کند باید از خودش آگاه باشد . این نظام  باید . این نظامباید به این گونه درک برسد که بهتر است آن شماره تلفن را بنویسم و الی فرا موشش خواهم کرد و این یک پاراگرف پیچیده است ، لازم است آن رادوباره بخوانم تا منظور نویسنده را بفهمم . دانش فرا شناختی به ما می گوید که راههای مختلفی برای سازمان دادن مطالب به منظور سهولت بخشیدن به یاد گیری و یاد آوری آنها وجود دارند .                                                            ( سیف   ،   1379 )

 

فراموشی                                                                      Forgetting

   این واژه بر عملکرد کاهش یافتة حافظه پس از یادگیری دلالت دارد.

   در حوزه روانشناسی تجربی ، دو مورد از بر جسته ترین توضیحات در مورد علل فراموشی عبارتند از زوال و تداخل. مقصود از زوال این است که حافظه به صورت تابعی از زمان استفاده نشدنش زوال می پذیرد و ایده اصلی در تداخل آن است که فراموشی در اثر کنش متقابل میان فرایند های یادگیری قدیم و جدید پدید می آید .

                                                                             ( آیسنک  ، 1944 )

فر ایند های شناختی                                        Cognitive processes

   فرایند های ذهنی ادراک ، حافظه ، و خبر پردازی که شخص از طریق آنها اطلاعات کسب می کند، نقشه می کشد و مساله حل می کند .  ( اتکینسون و هیلگارد ، 1983 )

 

فرایند های نا هشیار                                    Unconscious  processes

1- فرایند هایی مانند خواستها و ترسها که ممکن است درحیطه هشیاری شخص باشند ولی خود وی از وجود آنها بی خبر باشد.

2- به معنای نه چندان رایج به فرایند های فیزیو لوژیکی ( مانند گردش خون یا سوخت و ساز ) اطلاق می شود که خارج از حیطه آگاهی شخص جریان دارند و بهتر است فرایند های «غیر هشیار » نامیده شوند .           ( اتکینسون و هیلگارد  ، 1983 )

 

فرضیه                                                                               Hypothesis

   یک فرضیه، بیانی حدسی ، یک حکم موقتی در مورد روابط بین دو یا چند پدیده یا متغیر است . دانشمند می گوید ؛ « اگر چنین و چنان باشد ، پس نتیجه این چنین خواهد شد »

   فرضیه ها همیشه به صورت جمله های خبری هستند و متغیر ها را به صورت کلی یا اختصاصی به متغیر های دیگر مربوط می سازند . فرضیه ها به مطالعه جهت می دهند و هدایت می کنند . فرضیه ها به پژوهشگران امکان می دهند که نظریه ها ( تئوریها ) را تایید و یاردکنند . و بدین ترتیب به پیشبرد علم کمک نمایند .

                                                                ( شریفی و نجفی زند ، 1376 )

 

 

 

 

فرضیه های علمی                                         Scientific  hypothesis

   فرضیه های علمی ، فرضیه های معینی هستند که تجربه و آزمایش تلاش می کند ، نادرستی آن را آزمون کند. فرضیه هایی که از این آزمون سر بلند بیرون بیایند ، فرضیه های علمی هستند .                                ( شریفی و نجفی زند ، 1376 )

 

فشار                                                                                             Push

   محرکی که سبب احساس فشار می شود ، فشار فیزیکی بر پوست است . هر چند ما به فشار مداوم به تمامی بدن آگاهی نداریم (مثلاّفشار هوا ) اما می توانیم تغیر فشار وارده بر سطح بدن را تمیز دهیم .برخی از بخشهای بدن در احساس شدت فشار از بخشهای دیگر کارایی بیشتری دارند . لب ، بین و و گونه حساسترین بخشهای بدن در برابر فشار هستند و بر عکس ، شست پاکمترین حساسیت را دارد . این تفاوتها پیوند نزدکی با تعداد گیرنده هایی دارند که در هر یک از بخشهای فوق به محرک پاسخ می دهند.                                                       (اتکینسون و هیلگارد ، 1983)

 

فشار روانی ( ا سترس )                                                              Stress

   اصطلاح فشار روانی تعریفهای زیادی دارد . فشار روانی یک حالت درونی است که می تواند ناشی از خواسته های فیزیکی بدن ( حالات بیماری ، کار ، زحمت ، کم و زیادی دما و از این قبیل ) یا ناشی از موقعیت محیطی و اجتماعی باشد که بالقوه زیانبار ، غیر قابل کنترل ، یا فراتر از استعداد سازگاری ما ارزیابی می شوند . علتهای فیزیکی ، محیطی و اجتماعی حالت فشار روانی را اصطلاحاً فشار زا گویند . حالت درونی فشار روانی به محض آنکه به وسیله فشار زا ها ایجاد شد می تواند به پاسخهای گوناگونی بینجامد . از یک سوء می تواند به چندین پاسخ فیزیکی بدن بینجامد . از سوی دیگر ، پاسخهای روانی ، از قبیل اضطراب ، نومیدی ، افسردگی ، بی قراری و احساس عمومی نا توانی از سازگاری با جهان ممکن است نتیجه حالت فشار روانی باشد .                                                                ( محی الدین بناب  ،  1374 )

 

فنوتیپ                                                                              Phenotype

   عبارتست از مجموعه صفات یک ار گانیزم به صورتی که به مشاهده در می آید . این مجموعه صفات در عین حال مشرو ط به ساخت ارثی ژنوتیپ و عمل محیط و تاریخ ار گانیزم است .                                                  ( منصور ، 1373 ) 

   این اصطلاح به شکل و ظاهر مربوط به نهاد توارثی یک موجود زنده اتلاق می شود و بر خلاف ژنوتیپ که به مجموعه عوامل ارثی منتقله از والدین به فرزند گفته         می شود .                                                              (پور افکاری  ،  1373 )

 

« ق »

 

قضاوت اخلاقی ( استدلال اخلاقی )                       Moral  judgment

    قضاوت اخلاقی به معنای عقاید ، دانسته ها و استدلالهای اخلاقی می باشد . این مفهوم به تصورات گسترده از نقش عدالت و ضوابطی که برای تصمیم گیری بر افراد و مالکیتها تاثیر می گذارند ، مربوط می شود . از نظر تئوریها ی رشد شناختی، قضاوت اخلاقی کامل ، همزمان با مراحل رشد ذهنی کودک حاصل می شود . ( برای اطلاعات بیشتر به رفتار اخلاقی مراجعه شود ).                       ( کیانی  ،  1370 )
« ک »

 

کروموزم                                                                      Chromosome

   آنها روی رشته هایی قرار گرفته اند که کروموزم نام دارند . هر کروموزم در تولید مثل مستقل از یکدیگر شرکت دارد و هر گونه ، تعداد معینی کروموزم دارد ( 23 جفت در انسانها ، و 4 جفت در مگس میوه ).

   در انسان ؛ هر فرد تعدادی معینی ( 23جفت ) کروموزم دارد . همه کروموزمها به جز یک جفت ، به کروموزمهای غیر جنسی معروفند و همه ژنهایی که روی این کروموزمهاقرار گرفته اند ژنهای غیر جنسی نامیده می شوند . دو کرو موزم دیگر ، کروموزمهای جنسی هستند و ژنهایی که روی آنها قرار گرفته اند بعنوان ژنهای وابسته به جنس شناخته شده اند .                                                 ( کالات ، 1989 )

 

کفایت                                                                             Adequency

   شایستگی شخص به اینکه بتواند به آنچه از وی خواسته می شود ، به ویژه از لحاظ هوشی و اجتماعی پاسخ مطلوب بدهد.                         ( شعاری نژاد ، 1364)

 

کلبرگ                                                                               Kohlberg

   کلبرگ یکی از چهره های معروف در حوزه رشد اخلاقی است . نظریه اخلاقی او بازتاب وسیعی در کل روانشناسی رشد و روانشناسی اجتماعی داشته است . او که تا چند سال پیش در قید حیات بود ، علاوه بر تدریس و تحقیق در آموزش اخلاق نیز فعالیت داشت . کلبرگ به منظور بررسی رشد اخلاق داستانهای متعددی را طراحی کرد که در هر یک از آنها سوالی به صورت یک معمای اخلاقی گنجانده شده بود. یکی از معروفترین معماها درباره مردی است به نام هانز که زنش در حال مردن است . هانز به اندازه کافی پول ندارد تا دارویی را که جان زنش را نجات می دهد تهیه کند . داروساز هم تخفیف و نمی پذیرد که پول را بعداً دریافت کند ، از این رو هانز دارو را از داروخانه می دزدد . سوال این است  که که آیا هانز لازم بود این کار را بکند و چرا .گلبرگ در ابتدای کار خود مجموعه أی از داستانهای فوق را با یک نمونه 75 نفری در میان گذاشت و با تحلیل اطلاعات مفصلی  که از این طریق بدست آورد به نظریه جامعی در رشد اخلاق رسید.

   نظریه گلبرگ ، که در آن کودک به عنوان «فیلسوف اخلاق » معرفی شده است ، دارای سه سطح مختلف  پیش عرف ، متعارف و پس عرف است ، که هر یک از سطوح آن به دو مرحله فرعی تقسیم می شود .          ( احدی و جمهرمی ، 1378 )

 

کل نگری                                                                                Holism

   این نقطه نظر که مطالعه بخشها یا اجزای یک کل نمی تواند توصیف کننده آن باشد، چون کل چیزی است متفاوت از جمع ساده ، اجزای آن.از نقطه نظر یک فرد کل نگر ، آدمی بیش از گرد آمدگی یا تراکم کارکردهای محض فیزیولوژی روانی و اجتماعی است و هر شخص دارای صفات یا ویژگیهایی است که نمی توان این ویژگیها را بر اساس صفات یا ویژگیهای بخشهای خاص و تشکیل دهنده آن تشریح یا توصیف کرد                                                             ( ساعتچی  ، 1377)

 

کوشش و خطا                                                        Trail  and  error

   اصطلاحی که برای نشان دادن فعالیت اکتشافی ظاهراً تصادفی که غالباً پیش از کسب یک مهارت خاص و برای سازگاریهای تازه انجام می گیرد – به کار می رود . این فعالیت ممکن است آشکار ( مثل دویدن موش در ماز ) یا ضمنی  (مثل وقتی شخص در مورد راههای مختلف حل یک مساله فکر می کند ) باشد . کوشش و خطا متضاد رفتار مبتنی بر بینش یا نقشه است .                                    ( ساعتچی ، 1377 )

 

« گ »

 

گروه آزمایش                                                    Experiment  group

   وقتی که گروه همگن را به دو گروه تقسیم کنیم ( به شکل تصادفی ) یکی از این دو گروه را برای آزمایش فرضیه انتخاب می کنیم و به آن گروه آزمایش می گوییم .

                                                                      ( شریفی و نجفی زند ، 1376 )

 

گروه درمانی                                                            Group therapy

   گروه درمانی به معنای شناخت ابعاد روانی ، ذهنی و توانایی های جسمی خود از طریق تعامل با دیگران و اصلاح رفتار است . تاریخچه گروه درمانی نشان می دهد که این روش از دهه اول قرن بیستم به وسیله روانشناسان و روان پزشکان به کار گرفته شده است . با کمک گروه درمانی در مانجو می تواند مشکلات خود را در حضور دیگران حل کند و ببیند که دیگران در برابر رفتارش چگونه واکنش می کنند و هنگامی که روشهای پاسخ دهی قدیمی وی رضایتبخش نیست ، روشهای تازه أی را به کار گیرد . به عبارت دیگر ، در این روش فرد مشکلش را در حین تعامل با دیگران حل می کند .                                                                   ( نظری  ،  1381 )

 

گروه کنترل                                                              Control  group

   وقتی که گروه همگن را به دو گروه تقسیم کنیم (به شکل تصادفی ) یکی از این دو گروه را برای آزمایش فرضیه انتخاب می کنیم و دیگری را برای مقایسه نتایج به دست آمده در نظر می گیریم . گروه دوم را «گروه کنترل » گویند .

                                                                    ( شریفی و نجفی زند  ،6 137 )

 

 

گیرنده حسی ( گیرنده )                                                      Receptor

   سیگنالهای ورودی به سیستم عصبی به وسیله گیرنده های حسی تامین می شود که به وجود محرکهای حسی از قبیل لمس ، صدا ، نور ، سرما ، گرما و … پی می برند .

به طور کلی نوع مختلف گیرنده حسی وجود دارند: 1) گیرنده های مکانیکی که به تغیر شکل مکانیکی گیرنده یا سلولهای مجاور گیرنده ها حساس هستند.2) گیرنده های حرارتی که به تغییرات درجه حرارت حساس هستند . پاره ای از این گیرنده ها به سرما و پاره ای دیگر به گرما حساس هستند 3) گیرنده های درد که نسبت به آسیب بافتها چه آسیب فیزیکی و چه آسیب شیمیایی حساس هستند . 4) گیرنده های الکترو مغناتیسی که به تابش نور بر روی شبکیه حساس هستند 5 ) گیرنده های شیمیایی که به طعم غذا در دهان ، بو در بینی ، فشار اکسیژن در خون شریانی ، غلظت کربن دی اکسید و احتمالاً سایر عواملی که ساختمان شیمیایی بدن را تشکیل می دهند حساس هستند.                                                                            ( گایتون  ،  1991 )

 

گیرنده ها در شبکیه                                        Receptors  in  retina

   شبکیه دارای دو نوع گیرنده است : میله ها و مخروطها

   مخروطها برای دیدن رنگها تخصیص یافته اند ، بیشتر به جزئیات حساس بوده و در مرکز شبکیه قرار دارند . میله ها بیشتر نسبت به تاریکی و نور کم حساس بوده ، و در پیرا مون شبکیه یافت می شوند .                                        ( کالات  ،  1989 )

منبع