روانشناسی علم زندگی

زندگی باید کرد، گاه با یک گل سرخ، گاه با یک دل تنگ... گاه باید رویید در پس این باران... گاه باید خندید بر غمی بی پایان... زندگی باوری می خواهد، آن هم از جنس امید... که اگر سختی راه به تو یک سیلی زد! یک امید قلبی به تو گوید که خدا هست هنوز..
 
نظریه تکامل و نسل کنونی بشر

« فرضیه تکامل داروینی بر این مبناست که موجودی بدون روح ، کم کم دارای روح شده و به صورت حیوان مراحل کمال را پشت سر گذاشته و به شکل بوزینه و میمون در آمده است . سپس با تطوراتی دیگر و از دست دادن عضوهایی از بدن به صورت انسان دو پا و دارای قدرت سخن ، تکمیل شده است . امروزه بطان این فرضیه با پیشرفت تحقیقات زیست شناسی و به خصوص ژنتیکی ، کاملا مبرهن است . اما بر فرض عدم ابطال نیز نمی تواند نظریه ای مقابل و مخالف با قرآن تلقی گردد ، نه از جنبه بحث های توحیدی و نه از حیث مباحث انسان شناسی . » 

« از لحاظ بحث های توحیدی ، مخالف قرآن کریم نیست ، زیرا بر اساس این نظریه ، ماده نخست با تحرک خود ، مرحله هایی را گذرانده و تا انسان شدن ، حرکت را ادامه داده است . اما در بحث های توحیدی سخن از این است که هر متحرکی عقلا محتاج به محرک و هر فعلی نیازمند فاعل است . نه ممکن است که حرکت ، بدون حرکت آفرین موجود شود و نه ممکن است که موجودی جامد و جاهل ، فاعل و محرک خود باشد . به لحاظ مباحث انسان شناسی نیز نظریه تکامل مخالفتی با قرآن ندارد ، زیرا بر اساس آن ، راه پیدایش انسان از تطورات طبیعی میمون می گذرد . اما ثابت نمی کند که این ، تنها راه تحقق انسان است و بشر منحصرا از این طریق پا به عرصه هستی گذاشته است . زیرا تجربه فقط پیام اثبات دارد و دلالت می کند بر اینکه از این راه فلان حادثه رخ می دهد و هرگز دلالت ندارد بر اینکه رخداد فلان حادثه از غیر این راه محال است .

البته ممکن است زمینه استبعاد فراهم گردد لیکن آنچه در استدلال ، معتبر است استحاله طرف مقابل است نه استبعاد آن و از دلیل تجربی ، اثبات استحاله طرف مقابل به دست نمی آید بلکه فتوا به استحاله آن نیازمند تجربه منفی در طرف دیگر است . در هر حال انسان هایی که امروز بر پهنه زمین زندگی می کنند همگی فرزندان آدم و حوا ( علیهما السلام ) هستند . یک دلیل بر این مدعا آن است که قرآن کریم از سویی خود را هدایتگر همه ی عالمیان و بیم دهنده بشر معرفی می کند : « هدی للناس » بقره / 185 و « نذیرا للبشر » مدثر / 36 و از سوی دیگر همین بشر را فرزندان آدم می خواند و با تعبیر : « یا بنی آدم » اعراف / 26 و 27 و 31 و 35 ، یس / 60 مورد خطاب قرار می دهد . »

« پس بشر مخاطب قرآن ، همگی فرزندان آدم اند ، زیرا اگر بخشی از آنها ریشه در غیر آدم و حوا داشتند صحیح نبود که قرآن کریم همه را بنی آدم بخواند . ممکن است گفته شود که قرآن از باب تغلیب و برتری بخشیدن به فرزندان آدم ، همه را با این عنوان خطاب کرده و یا چون همه ی انسانها ( چه فرزندان آدم و چه غیر آنها ) در تکلیف مشترک هستند ، از آنان با تعبیری یکسان یاد شده است . اما صرف تغلیب در خطاب یا اشتراک در تکلیف به استدلال فوق زیان نمی رساند . چون هر دو نیازمند دلیلی مستقل بر اثبات وجود نسلی دیگر است که آنها فعلا یا در عصر نزول وحی ، موجود بوده اند و چنین دلیلی وجود ندارد ، زیرا صرف امکان تکامل داروینی و یا حتی فعلیت آن نمی تواند دوام و عدم انقراض انسان های تکامل یافته از میمون را اثبات کند وآنچه از ظاهر قرآن بر می آید این است که تمام انسان های کنونی ، فرزندان آدم اند . » 

ـ نتیجه :

پس از طرح جدید نظریه تکامل ، متکلمان مسیحی و مسلمان واکنش واحدی در مقابل نظریه تکامل نداشته اند و در هر دو حوزه مسیحیت و اسلام دیدگاههای مختلفی توسط دانشمندان ارائه شد .

نتیجه¬ی پژوهش :

برای بررسی سازگاری یا تعارض آیات قرآن با نظریه تکامل و نظریات اندیشمندان اسلامی در این باره ، باید در ابتدا چگونگی آفرینش انسان از دیدگاه قرآن بررسی شود . در آیات فراوانی به خلقت انسان از ابعاد مختلف پرداخته شده که در این بحث تنها آیاتی را که به منشا پیدایش انسان اشاره دارند مورد توجه قرار می دهیم . این آیات از جهتی به چهار دسته تقسیم می شود :

1 ـ آیاتی که به آفرینش انسان از خاک یا گل و مانند آن اشاره می کنند که خود به دو دسته تقسیم می شوند : دسته اول آیاتی که به حضرت آدم ( ع ) اختصاص دارد ، مانند ( آل عمران / 59 ) « ان مثل عیسی عندا... کمثل آدم خلقه من تراب » دسته ی دوم آیاتی که ظاهرا تنها به ایشان اختصاص ندارد ، بلکه بر سایر انسانها نیز قابل اطلاق است ، مانند « هو الذی خلقکم من طین » ، انعام / 2 « هو الذی خلقکم من تراب » ، غافر / 67 ، « و لقد خلقنا الانسان من صلصال من حماء مسنون » ، حجر / 26 . این گونه آیات در قرآن فراوان است . منشا خلقت انسان در این آیات ، زمین ( ارض ) ، خاک ( تراب ) ، گل ( طین ) ، گل سیاه بد بوی عمل آمده ( حما مسنون ) ، گل چسبنده ( طین لازب ) و گل خشک شده ( صلصال ) معرفی شده است . با این حال هیچ گونه تعارض یا تنافی در این آیات وجود ندارد و اختلاف آنها مانند این است که مثلا شخصی در واقعه ای با شخص دیگری آشنا شده او را در موارد متعدد به شکل های مختلفی معرفی کند ، مثلا بگوید « با انسانی آشنا شدم » یا در جایی دیگر بگوید : « با انسان وارسته و اندیشمندی آشنا شدم » و نیز او صافی دیگر که اینها هیچ تعارضی با هم ندارند . بنابراین ارض و تراب به همان خاک مطلق اشاره دارند ، اما وقتی با آب آمیخته شد ، به آن طین می گویند . وقتی گل مدتی بماند و مانند لجن بد بو شود . به آن حما می گویند و هنگامی که آن را به اندازه ای مالش دهند که زبری از میان برود و صیقل یابد ، بدان مسنون گفته می شود و همین گل صیقل یافته از این جهت که چسبناک است ، آن را طین لازب می گویند . این گل به عمل آمده وقتی بماند و خشک شود ، صلصال نامیده می شود . با توجه به مجموع این آیات انسان از گل سیاه به عمل آمده ای که خشک شده آفریده گشته است . گفته شد که برخی از این آیات به حضرت آدم ( ع ) اختصاص دارد ، ولی در بیشتر موارد ، انسان ، بشر و ضمیر « کم » یا « هم » به عنوان متعلق خلقت آمده که به حضرت آدم ( ع ) اختصاص ندارد ، اما با توجه به آیات دیگری که پیدایش همه ی انسان ها را از آدم می داند ، می توان گفت از انجا که آدم ( ع ) از گل آفریده شده بقیه ی انسان ها نیز با واسطه از گل آفریده شده اند . بنابراین خلقت از خاک ، گل و مانند آن به طور مستقیم به آدم ( ع ) اختصاص دارد و در مورد انسان های دیگر با واسطه و غیر مستقیم است .

2 ـ آیه ای که منشا آفرینش انسان را آب می داند : « و هوالذی خلق من الماء بشرا فجعله نسبا و صهرا » فرقان / 54 درباره خلقت انسان از آب که در این آیه آمده در ابتدا سه احتمال به نظر می رسد : اول اینکه به همان آیات دسته ی پیش اشاره داشته باشد . به این معنا که طین از ترکیب آب و خاک بدست می آید که بدین ترتیب اشاره به خاک و آب و طین در واقع یک چیز است . دومین احتمال آن است که به آن آیه ای اشاره داشته باشد که می فرماید همه ی موجودات زنده را از آب آفریده است . ( نور / 45 ) احتمال دیگر آن است که مقصود از آفرینش انسان از « ماء » همان پیدایش انسان از نطفه باشد . این احتمال از جهتی بر دو احتمال پیش ترجیح دارد زیرا در برخی از آیات به جای واژه نطفه از « ماء مهین » ( مرسلات / 20 ) ( سجده / 8 ) و « ماء دافق » ( طلاق / 6 ) یاد شده است . 

3 ـ آیاتی که پیدایش انسان را از نطفه می داند . این آیات نیز دو گونه اند : 1 ـ آنهایی که تنها به همین مرحله ( پیدایش از نطفه ) اشاره می کنند ، مانند : « خلق الانسان من نطفه » ( نحل / 4 ، یس / 77 ، عبس / 19 ، قیامت / 3 ، نجم / 46 ) . 2 ـ آنهایی که به پیش از نطفه ، پیدایش از خاک اشاره دارند ، مانند : « فانا خلقناکم من تراب ثم من نطفه » ( حج / 5 ، غافر / 67 ، فاطر / 11 ، کهف / 37 ) .
در این آیات دو احتمال مطرح شده : الف ) هر انسان ابتدا از خاک بوده و سپس خاک تبدیل به غذا پس از آن تبدیل به نطفه و سپس سایر مراحل شکل گیری انجام می شود . این احتمال با توجه به آنچه در آیه ی پنجم سوره ی حج آمده ، تقویت می شود . در این آیه خاک ، نطفه ، علقه و مضغه با « ثم » به یکدیگر عطف شده اند و ظاهرا از نظر بیانی تفاوتی بین این مراحل وجود ندارد . ب ) این آیات ابتدا به خلقت حضرت آدم ( ع ) از خاک و سپس به پیدایش سایر انسان ها از نطفه اشاره دارند . این احتمال نیز با توجه به آیه ی هفتم و هشتم سوره سجده تقویت می شود : « و بدا خلق الانسان من طین / ثم جعل نسله من سلاله من ماء مهین » آیه اول به احتمال نزدیک به یقین به حضرت آدم ( ع ) اختصاص دارد و آیه بعد نیز به انسان های دیگر ، زیرا همان گونه که اشاره شد ، خلقت از گل ویژگی اولین انسان است . 

4 ـ آیاتی که همه انسان ها را از نسل آدم می داند و از آدم و حوا به عنوان پدر و مادر نوع انسان یاد کرده است . مانند « هو الذی خلقکم من نفس واحده و جعل منها زوجها لیکن الیها » ( اعراف / 189 ، زمر / 6 ، نساء / 1 ، انعام / 98 ، اعراف / 27 ) با توجه به آنچه گفته شد ، روشن می شود که با وجود تنوعی که در آیات آفرینش انسان وجود دارد ، هیچ گونه تعارض یا اختلافی بین آیات نیست ، دسته ای از آیات ( گروه اول ) به خلقت حضرت آدم ( ع ) اشاره دارد ، دسته دیگر ( گروه دوم و سوم ) به آفرینش سایر انسان ها از طریق تولید مثل و آیات دیگری ( گروه چهارم ) نیز به رابطه بین انسان ها و حضرت آدم ( ع ) می پردازند . 
با توجه به چهار دسته آیاتی که درباره خلقت انسان بر شمردیم ، فقط گروه اول ممکن است با فرضیه تکامل تعارض داشته باشد زیرا بازگشت همه انسان ها به آدم و حوا و تکثیر آنها از طریق توالد و تناسل ( مضمون سه دسته دیگر ) ، با پذیرش فرضیه تکامل نیز سازگار است . ظاهر آیات دسته اول این است که خداوند ، اولین انسان را از گل به عمل آمده ساخته و سپس روح را در آن دمیده است . البته مسئله ی آفرینش آدم از گل یا خاک و مانند ان به خودی خود با فرضیه تکامل ، تعارض کامل ندارد و حتی می توان به گونه ای آن دو را با هم جمع کرد ، زیرا منشا همه موجودات زنده آب و خاک است . اما در دو آیه از قرآن ، خلقت اولین انسان به گونه ای مطرح شده است که ظاهرا با فرضیه تکامل تعارض دارد . اولین آیه در پاسخ به سوال نصارای نجران از پیامبر اکرم ( ص ) ـ درباره چگونگی خلقت حضرت عیسی ( ع ) ـ نازل شده است .
یهودیان می گفتند غیر ممکن است انسان پدر نداشته باشد ، از این رو قائل بودند حضرت عیسی ( ع ) به طور نامشروع به دنیا آمده است بر همین پایه خداوند در این آیه می فرماید : « ان مثل عیسی عندا... کمثل ادم خلقه من تراب ثم قال له کن فیکون » ( آل عمران / 59 ) با توجه به شان نزول آیه ، تشبیه حضرت عیسی ( ع ) به حضرت آدم ( ع ) از این جهت است که هیچ کدام پدر نداشته اند . به همین دلیل گفته می شود ظاهر این آیه با فرضیه تکامل تعارض دارد ، زیرا بر اساس فرضیه تکامل ، اولین انسان نیز از طریق توالد پدید آمده است . مورد دیگر که پیش از این نیز به آن اشاره شد ، آیات هفتم و هشتم سوره سجده است : « و بداخلق . . . » گر چه در آیات دیگری نیز به پیدایش انسان از خاک و سپس از نطفه اشاره شده ، ویژگی این آیه آن است که آفرینش اولین انسان را از پیدایش انسان های دیگر تفکیک کرده و می فرماید اولین انسان را از گل و نسل او را از نطفه آفریدیم ، از این رو آفرینش از نطفه شامل حضرت آدم ( ع ) نمی شود که این مسئله با فرضیه تکامل ناسازگار است .

با این همه ، مفسران و اندیشمندان اسلامی درباره سازگاری یا تعارض آیات آفرینش انسان با فرضیه تکامل ، نظریه یکسانی ندارند . برخی از آنان آفرینش ابتدایی اولین انسان از خاک یا گل را نص قرآن دانسته ، می گویند : فرضیه تکامل با این آیات معارض است ، ضمن آنکه این فرضیه از نظر علمی نیز مورد خدشه می باشد . علامه طباطبایی آفرینش مستقل اولین انسان را ظاهر آیات قرآن ( نه نص آن ) می داند . ایشان نیز دلایل و شواهد فرضیه تکامل را ناکافی می داند با این تفاوت که به نظر ایشان در صورت اثبات قطعی فرضیه تکامل ، آیات قرآن بر طبق آن تاویل پذیرند . نظریه دیگر این است که بر اساس آیات قرآن ، آفرینش آدم ( ع ) آفرینش مستقل و از گل بوده است و به فرض اینکه نظریه تکامل به قطعیت برسد ، خلقت حضرت آدم ( ع ) یک معجزه و استثناست و بقیه انسان های کنونی از نسل اویند . برخی نیز اعتقاد دارند فرضیه تکامل کاملا مورد تایید قرآن است ، از این رو تمامی آیات آفرینش را بر این اساس تفسیر می کنند . آنان این امر را از معجزات قران می دانند که در آن زمان اینگونه سخن گفته است ، اما بیشتر مفسران چنین نظریه ای را نپذیرفته اند . 
هر یک از نظریات فوق به گونه ای به پاسخگویی و حل و فصل تعارض ظاهری میان تکامل و آیات الهی پرداخته اند و تا حدودی نیز در رسیدن به مقصود موفق بوده اند . پرداختن به هر یک از این دیدگاهها به طور مفصل از حوصله و مجال این نوشتار خارج می باشد . هر یک از این دیدگاهها در نوع خود دیدگاهی کامل و حاوی پاسخ جامع به سوالات این بحث می باشد که فرد می تواند پس از مطالعه و بررسی هر کدام از دیدگاهها ، یک دیدگاه را به عنوان دیدگاه قابل قبول انتخاب کند . 


منبع: پایان نامه بررسی مراحل تکـامل انسان از دیدگاه قـرآن و بررسـی تضـارب آراء-تهیه و تنظیم:مریم ابراهیمی پنجکی(1390)